Nowa ustawa o zawodzie psychologa

W sierpniu 2024 roku informowaliśmy o trwających pracach nad nową ustawą o zawodzie psychologa. Pod koniec stycznia 2026 roku, ustawa z dnia 23 stycznia 2026 roku o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów (dalej jako: ,,Ustawa”) została przyjęta przez Sejm i Senat, a 12 lutego 2026 roku podpisana przez Prezydenta. Oznacza to, że po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw i upływie vacatio legis Ustawa wejdzie w życie w przyjętym brzmieniu.

Co do zasady Ustawa zacznie obowiązywać po upływie 2 lat i 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia. Jednocześnie już po 14 dniach od ogłoszenia zaczynają obowiązywać przepisy dotyczące zasad tworzenia się Komitetu Organizacyjnego Izb Psychologów. W praktyce oznacza to, że w najbliższym czasie mogą rozpocząć się prace zmierzające do utworzenia samorządu zawodowego psychologów.

W niniejszym artykule omawiamy wybrane, praktyczne aspekty nowych regulacji. Prezentujemy w jaki sposób psychologowie będą musieli dostosować się do nowych zasad wykonywania zawodu oraz co należy zrobić, żeby zawód wykonywać zgodnie z prawem. Wskazujemy również, kto powinien szczególnie zainteresować się zmianami wprowadzanymi Ustawą oraz jakie kwestie każda osoba świadcząca usługi psychologiczne powinna zweryfikować, aby uzyskać wpis do rejestru.

Jak uzyskać prawo wykonywania zawodu psychologa?

Dla każdej osoby świadczącej usługi z zakresu pomocy psychologicznej kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy będzie mogła uzyskać wpis do rejestru psychologów, a tym samym prawo wykonywania zawodu. Po wejściu przepisów Ustawy w życie – świadczenia psychologiczne będą mogły być wykonywane wyłącznie przez psychologów, którzy mają prawo do wykonywania zawodu.

Potwierdzeniem prawa wykonywania zawodu będzie wpis do rejestru psychologów. Rejestr będzie publiczny i każdy będzie mógł sprawdzić, czy dany specjalista jest tam wpisany.

Podstawą do uzyskania wpisu będzie przedstawienie dokumentów:

1. potwierdzających kwalifikacje zawodowe (tj. odpowiednie dyplomy potwierdzające ukończenie studiów),
2. oświadczenie o korzystaniu z pełni praw publicznych oraz posiadaniu pełnej zdolności do czynności prawnych;
3. oświadczenie o niekaralności oraz o braku toczących się postępowań karnych w sprawach o przestępstwa umyślne ścigane z oskarżenia prywatnego.

W zakresie wymogu potwierdzenia kwalifikacji zawodowych należy wskazać, że co do zasady warunek ten spełniają osoby, które:

• ukończyły studia pierwszego stopnia na kierunku psychologia oraz studia drugiego stopnia na kierunku psychologia oraz uzyskały tytuł zawodowy magistra na tym kierunku, albo
• ukończyły jednolite studia magisterskie na kierunku psychologia i uzyskały tytuł zawodowy magistra psychologii.

Ustawa przewiduje również możliwość uzyskania wpisu do rejestru przez osoby, które uzyskały stosowny dyplom w innym Państwie Członkowskim UE. Kryterium uzyskania wpisu jest również posiadanie poziomu znajomości języka polskiego w stopniu umożliwiającym swobodną komunikację.

Przepisy przejściowe przewidują jednak szerszy katalog kwalifikacji uprawniających do uzyskania wpisu do rejestru psychologów (art. 147 ust. 1 Ustawy). Przykładowo: wystarczy ukończyć wyłącznie studia drugiego stopnia na kierunku psychologa oraz uzyskać tytuł zawodowy magistra (niezależnie od ukończonych studiów pierwszego stopnia). Osoby, które nie kwalifikują się do uzyskania wpisu w oparciu o podstawowe zasady powinny w szczególności zweryfikować, czy w ich sytuacji będzie możliwe uzyskanie wpisu na podstawie szczególnej zasady wyrażonej w art. 147 ust. 1 Ustawy.

Należy przy tym podkreślić, że możliwość uzyskania wpisu na uproszczonych zasadach ma charakter czasowy. Zgodnie z przepisami przejściowymi, z możliwości tej będzie można skorzystać wyłącznie przez 2 lata od wejścia Ustawy w życie (ta zaś wchodzi w życie zasadniczo po 2 latach i 3 miesiącach). Po upływie tego okresu, osoby niespełniające podstawowych wymogów kwalifikacyjnych, nie będą mogły uzyskać wpisu do rejestru psychologów.

W okresie dwóch lat od dnia wejścia w życie Ustawy, osoby posiadające kwalifikacje psychologa będą mogły wykonywać zawód bez uzyskania wpisu do rejestru. Uwzględniając jednak, że sama Ustawa zacznie obowiązywać zasadniczo po upływie 2 lat i 3 miesięcy od dnia ogłoszenia – w praktyce będą to łącznie ponad 4 lata na dostosowanie się do nowych regulacji. Po tym czasie – wykonywanie zawodu psychologa bez wpisu do rejestru będzie zabronione i będzie podlegało odpowiedzialności dyscyplinarnej i karnej.

Nowe regulacje wprowadzają również dodatkowy obowiązek dla części psychologów. Osoby, które uzyskają wpis do rejestru i prawo wykonywania zawodu, ale nie wykażą co najmniej 2 lat doświadczenia zawodowego zdobytego w okresie 10 lat poprzedzających wejście Ustawy w  życie będą zobowiązane do czasowego wykonywania zawodu we współpracy z opiekunem (art. 147 ust. 5 Ustawy), co również jest nowością wprowadzoną przez Ustawę.

Wyłączność w świadczeniu usług psychologicznych

Ustawa wprowadziła zamknięty katalog świadczeń, które mogą być wykonywane wyłącznie przez psychologów z prawem do wykonywania zawodu psychologa.

W tym katalogu znalazły się takie świadczenia, jak:

1. wykonywanie diagnozy psychologicznej,
2. opiniowanie psychologiczne,
3. orzekanie psychologiczne,
4. udzielanie pomocy psychologicznej.

Psycholog może również prowadzić psychoterapię.

Jednocześnie Ustawa dopuszcza możliwość świadczenia usług psychoterapeutycznych przez osoby niemające statusu psychologa, jeśli na podstawie innych przepisów nabywają takie uprawnienia. Aktualnie postulowane jest także uchwalenie odrębnej ustawy o zawodzie psychoterapeuty, która miałaby w sposób kompleksowy uregulować zasady świadczenia usług psychoterapeutycznych. Należy przy tym podkreślić, że świadczenie usług z zakresu psychoterapii nie zostało wskazane w Ustawie, jako wyłączna kompetencja psychologów.

Osoba, która nie ma statusu psychologa i nie spełnia przesłanek uzyskania wpisu do rejestru w trybie uproszczonym, przewidzianym w przepisach przejściowych (art. 147 ust. 1) – powinna zaprzestać wykonywania świadczeń zastrzeżonych wyłącznie dla psychologów już z dniem wejścia w życie Ustawy (zasadniczo za 2 lata i 3 miesiące). Nie jest bowiem dopuszczalne powoływanie się na możliwość dalszego wykonywania zawodu przez okres kolejnych 2 lat, to jest w okresie przewidzianym na uzyskanie wpisu do rejestru. W takim okresie przejściowym świadczenia bez wpisu mogą być udzielane wyłącznie przez osoby spełniające co najmniej jedną z przesłanek określonych w art. 147 ust. 1 Ustawy. Wykonywanie świadczeń zastrzeżonych dla psychologów bez spełnienia tych warunków – również w okresie przejściowym – będzie podlegało odpowiedzialności karnej.

Współpraca z opiekunem

Ustawa wprowadza również obowiązkową współpracę psychologa, który dopiero zaczyna wykonywać zawód z opiekunem, czyli psychologiem z większym doświadczeniem. Rolą takiego opiekuna ma być wspieranie początkującego psychologa. Zadaniami opiekuna będzie m.in.  doradztwo w zakresie rozwoju zawodowego początkującego psychologa, kształtowanie pożądanych zachowań zgodnych z zasadami etyki zawodowej, udzielenie wsparcia (w szczególności w zakresie metodyki pracy).

Opiekun będzie wyznaczany przez regionalną radę w terminie 30 dni od dnia wpisu do rejestru przez początkującego psychologa. Ustawa przewiduje również możliwość wskazania przez psychologa osoby, którą chciałaby mieć jako opiekuna.

Okres współpracy z opiekunem będzie trwał co najmniej 9 miesięcy, ale nie dłużej niż 24 miesiące. W tym czasie początkujący psycholog musi odbyć przynajmniej 150 godzin spotkań z opiekunem, uzyskać 5 opinii okresowych, a następnie pozytywną opinię końcową.

Dopiero po uzyskaniu pozytywnej opinii końcowej, psycholog uzyskuje pełnię uprawnień zawodowych. Obejmują one m.in. możliwość sporządzania opinii i wydawania ocen na potrzeby postępowań przygotowawczych w sprawach karnych, postępowań sądowych, administracyjnych oraz postępowań rekrutacyjnych do publicznych organów, instytucji itp.

Konieczność uzyskania zgody 16-latka na prowadzenie działań psychologicznych

Ustawa wprowadza istotną zmianę w zakresie udzielania świadczeń osobom małoletnim. W przypadku klientów, którzy ukończyli 16 lat, konieczne będzie uzyskanie zgody tej osoby, a następnie pouczenie jej o przysługujących prawach oraz przekazanie informacji o celu i zakresie planowanych świadczeń psychologicznych.

W przypadku niektórych osób ubezwłasnowolnionych, które są ,,w stanie z rozeznaniem wypowiedzieć” się w sprawie skorzystania ze świadczeń psychologicznych – również należy uzyskać zgodę.

W praktyce wyzwaniem dla psychologów może okazać się skuteczne udokumentowanie faktu uzyskania zgody takich osób oraz wykazanie, że pacjent otrzymał stosowne informacje o proponowanych świadczeniach. Pomocne może tutaj być wdrożenie stosownej procedury.

Dokumentacja psychologiczna

Nowością wprowadzoną przez Ustawie jest również obowiązek prowadzenia dokumentacji psychologicznej przez psychologów. W dokumentacji konieczne będzie odnotowanie danych odbiorcy świadczeń i psychologa, jak i również opisu udzielonych usług.

Jeśli świadczenia psychologiczne są udzielane w podmiocie wykonującym działalność leczniczą, dokumentację psychologiczną włącza się do dokumentacji medycznej i przechowuje zgodnie z zasadami przechowywania dokumentacji medycznej.

Pacjent ma prawo również do uzyskania dostępu do dokumentacji psychologicznej, co oznacza, że na każde żądanie psycholog będzie musiał ją wydać. Naruszenia związane z niepoprawnym prowadzeniem dokumentacji psychologicznej mogą stanowić przewinienie dyscyplinarne.

Odmowa wykonywania świadczeń psychologicznych

Ustawa wprowadza również możliwość odmowy udzielenia świadczeń psychologicznych przez psychologa. Rozwiązanie to wzorowane jest na regulacjach dotyczących odmowy udzielania świadczeń medycznych przez lekarza.

Zgodnie z przepisami psycholog ma prawo odmówić wykonania świadczeń psychologicznych na rzecz danej osoby, jednak wyłącznie z ważnych powodów. Psycholog nie może odmówić udzielania świadczenia psychologicznego, jeśli zwłoka w jego udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia.

W przypadku, jeśli psycholog chce odmówić udzielenia świadczeń psychologicznych powinien zrobić to niezwłocznie. Oznacza to, że nie można zwodzić pacjenta wskazując, że np. za jakiś czas będą dostępne terminy, tylko należy poinformować od razu o tym, jeśli świadczenie nie będzie możliwe do wykonania.

Przyczyny odmowy udzielenia świadczenia psychologicznego powinny być istotne. Biorąc pod uwagę, jakie dokładnie przyczyny są uznawane za istotne w kontekście lekarzy i lekarzy dentystów można wskazać dwie podstawowe kategorie powodów – dotyczące specjalisty oraz dotyczące pacjenta.

Przyczyny dotyczące psychologa mogą obejmować przykładowo brak kompetencji, żeby pomóc pacjentowi z danym zaburzeniem, brak wolnych terminów, choroba psychologa, która uniemożliwia lub utrudnia wykonywanie przez niego pracy.

Przyczyny dotyczące pacjentów to np. brak współpracy pacjenta, wrogie nastawienie pacjenta do psychologa czy agresywne zachowania.

Za każdym razem odmowa udzielenia świadczenia powinna zostać udokumentowana w dokumentacji psychologicznej wraz z uzasadnieniem. Odbiorca świadczenia psychologicznego musi również uzyskać informację o innym psychologu albo podmiocie, gdzie może uzyskać właściwe świadczenie psychologiczne.

Poprawne prowadzenie dokumentacji psychologicznej jest konieczne, żeby psycholog nie naraził się zarzut, że odmówił niezasadnie pomocy.

Odpowiedzialność dyscyplinarna

Dotychczas obowiązująca ustawa przewidywała powołanie samorządu zawodowego psychologów, natomiast nigdy nie udało się go faktycznie powołać. Brak samorządu zawodowego psychologów powodował, że mimo że ustawa przewidywała odpowiedzialność dyscyplinarną, to nie mogła ona być egzekwowana.

W toku prac nad nową Ustawą wyciągnięto wnioski z dotychczasowych niepowodzeń organizacyjnych i legislacyjnych. Przyjęte rozwiązania mają na celu stworzenie realnych podstaw do skutecznego powołania i funkcjonowania samorządu zawodowego psychologów. Oznacza to, że jest bardzo duża szansa, że na podstawie nowej Ustawy samorząd taki zostanie powołany.

W ramach swoich kompetencji, samorząd czuwał będzie nad egzekwowaniem od psychologów przestrzegania zasad etyki zawodowej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu, czyli Ustawy. Oznacza to, że naruszenia przepisów Ustawy oraz kodeksu etyki psychologów (który ma zostać stworzony ponownie) może spowodować nawet ograniczenie możliwości wykonywania zawodu na okres do 5 lat albo pozbawienie prawa wykonywania zawodu psychologa na stałe.

Można się spodziewać, że do najbardziej powszechnych deliktów dyscyplinarnych, należeć będą: naruszenie tajemnicy zawodowej, niepoprawne prowadzenie dokumentacji psychologicznej czy – przynajmniej w początkowym okresie – wykonywanie zawodu bez uzyskania wpisu do rejestru.

Podmioty zatrudniające psychologów

Placówki świadczące usługi z zakresu wsparcia psychologicznego i zdrowia psychicznego powinny już teraz przeanalizować kwalifikacje swoich pracowników.

Po wejściu w życie Ustawy, wykonywanie świadczeń psychologicznych przez osoby nieposiadające prawa wykonywania zawodu psychologa będzie zabronione. Odpowiedzialności karnej będzie podlegała nie tylko osoba, która wykonuje takie świadczenia, ale również osoba, która powierzyła ich wykonywanie osobie bez kwalifikacji np. może to być kierownik danej placówki.

Po ogłoszeniu Ustawy w Dzienniku Ustaw do momentu wejścia w życie przepisów (2 lata i 3 miesiące), jest jeszcze czas na zweryfikowanie kwalifikacji personelu i ewentualne zapewnienie mu wsparcia w uzyskaniu potrzebnego wykształcenia, tak żeby w pełni dostosować się do nowych przepisów.

Informacja o tym, czy dana osoba będzie mogła uzyskać wpis do rejestru psychologów może być również kluczową kwestią przy rekrutacji.

Podsumowanie

Nowa Ustawa wprowadza szereg zmian w zakresie wykonywania zawodu psychologa. Kluczowe znaczenie ma obecnie weryfikacja przez osoby wykonujące świadczenia zastrzeżone wyłącznie dla psychologów czy na mocy art. 147 ust. 1 Ustawy,  będą mogły uzyskać wpis do rejestru w trybie uproszczonym. Najbliższe 2 lat i 3 miesiące to czas na dostosowanie się do nowych regulacji. Osoby, które obecnie nie spełniają  ustawowych wymogów do uzyskania wpisu do rejestru psychologów, mają jeszcze możliwość podniesienia swoich kwalifikacji, by przesłanki te jednak spełnić.

Równolegle rozpoczynają się prace związane z tworzeniem samorządu zawodowego. Warto na bieżąco śledzić postępy prac w zakresie tworzenia się struktur. Psychologowie będą mieć realny wpływ na to, jak będzie wyglądać wykonywanie ich zawodu w najbliższych latach.

Będziemy informować o postępach w tworzeniu się samorządu zawodowego psychologów i o tym, czy powstają ważne dokumenty dla psychologów takie jak nowy kodeks etyki psychologów oraz jakie mają znaczenie dla świadczenia usług psychologicznych.

Źródła:

• Ustawa z dnia 23 stycznia 2026 roku o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów;
• uzasadnienie projektu ww. ustawy.

Iga Ciesielska, radca prawny

Łukasz Jankowski, adwokat