Do Sejmu wpłynął rządowy projekt ustawy (druk sejmowy nr 2273) zmieniającej ustawę o kształtowaniu ustroju rolnego (ukur). Przedmiotem nowelizacji ma być zmiana obecnego artykułu 2a ust. 3 pkt 14 ukur oraz powiązanego z nim art. 4 ust. 1 pkt 4 lit. c ukur. Przepisy te regulują przypadki, w których nabycie nieruchomości rolnej jest zwolnione z obowiązku uzyskania zgody Dyrektora Generalnego KOWR na nabycie nieruchomości rolnej, a także sytuacje, w których KOWR nie przysługuje prawo jej nabycia. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy nabycie następuje w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy albo spółki cywilnej w spółkę handlową na podstawie Kodeksu spółek handlowych (ksh).
Proponowana nowelizacja ma doprecyzować, że wskazane przepisy odnoszą się nie do każdego przedsiębiorcy, a wyłącznie do przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną. W praktyce zmiana ta może wprowadzić więcej zamieszania niż pożytku – o czym szerzej poniżej.
Sukcesja czy nabycie?
Przekształcenia przedsiębiorców, w tym spółek handlowych, są jednym z naturalnych i często stosowanych procesów zachodzących w gospodarce. Często wiążą się z wchodzeniem na wyższy poziom rozwoju gospodarczego danej jednostki lub dostosowaniem jej formy organizacyjnej do zmieniających się realiów rynkowych. Zagadnienia dotyczące przekształceń zasadniczo kompleksowo uregulowane są w Kodeksie spółek handlowych.
Przepisy ksh przewidują, że w przypadku przekształceń dochodzi do tzw. sukcesji uniwersalnej w zakresie majątku i obowiązków przekształcanego podmiotu. Oznacza to, że podmiot przekształcony zachowuje masę majątkową podmiotu przekształcanego, aby już od razu być przygotowanym do funkcjonowania na rynku.
Odmiennie jednak kształtuje się sytuacja w przypadku przekształceń działalności gospodarczej osób fizycznych. Takie przekształcenie nie powoduje utraty bytu prawnego przez przekształcany podmiot – osobę fizyczna. Jest to ten przypadek przekształcenia, w którym dochodzi tak naprawdę do powstania całkiem nowego podmiotu – spółki. Spółka musi być zaopatrzona w majątek, którego skład wynika z dokumentów, w tym z planu przekształcenia.
Jeżeli w majątku przekształcanej osoby fizycznej znajduje się nieruchomość rolna, jej przeniesienie do majątku spółki powstałej w wyniku przekształcenia stanowi jeden z przypadków nabycia takiej nieruchomości. Tym samym mieści się ono w ustawowej definicji nabycia i – przynajmniej teoretycznie – może podlegać ograniczeniom w obrocie nieruchomościami rolnymi wynikającym z ukur.
Szerokie pojęcie nabycia
Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego w bardzo szeroki sposób definiuje pojęcie „nabycia nieruchomości rolnej”. Przez nabycie należy bowiem rozumieć zarówno przeniesienie własności nieruchomości rolnej jak i nabycie własności nieruchomości rolnej w wyniku dokonania czynności prawnej lub orzeczenia sądu albo organu administracji publicznej, a także innego zdarzenia prawnego.
W pojęciu „zdarzenie prawne” zaszyte jest tak naprawdę każde działanie dopuszczalne na podstawie obowiązującego prawa – literalnie także przekształcenia przedsiębiorców.
Obecna regulacja – także nie idealna
Ustawodawca dostrzegł wskazane wyżej komplikacje. Dlatego w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego na dzień dzisiejszy obowiązują przepisy, które wyłączają przekształcenie przedsiębiorcy z katalogu zdarzeń podlegających ustawowym ograniczeniom w zakresie nabycia nieruchomości rolnych.
W szczególności przepis z art. 2a ust. 3 pkt 14 ukur w obecnym brzmieniu stanowi, że zgoda Dyrektora Generalnego KOWR nie jest wymagana w przypadku nabycia nieruchomości rolnej będące wynikiem przekształcenia przedsiębiorcy albo spółki cywilnej w spółkę handlową na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 18 i 96.
Czy jest to dobra regulacja? Odpowiedź brzmi – nie. Przepis ten może bowiem rodzić problemy interpretacyjne. Powstaje pytanie czy użyte w nim pojęcie „przekształcenie przedsiębiorcy” należy rozumieć szeroko – jako odnoszące się do każdego podmiotu posiadającego status przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ogólnych (czyli, w zasadzie, także każdej spółki handlowej), czy też wąsko, wyłącznie jako przekształcenie przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną.
Drugie stanowisko opiera się bardziej na literalnej interpretacji przepisów ksh, ponieważ operują one pojęciem „przekształcenia przedsiębiorcy” właśnie w kontekście osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą.
Nowelizacja wprowadzi większe zamieszanie
Co proponują rządzący? Zmiana ma polegać na doprecyzowaniu, że omawiane wyłączenie dotyczy wyłącznie przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną. W uzasadnieniu do nowelizacji czytamy wprost, że „wprowadzane zmiany mają na celu doprecyzowanie pojęcia „przedsiębiorca” przez wskazanie, że to pojęcie nie obejmuje spółek handlowych, co usunie istniejące wątpliwości interpretacyjne”.
Ustawodawca słusznie zauważa, że obecne przepisy budzą wątpliwości interpretacyjne. Powstaje jednak pytanie, czy nowelizacja je eliminuje? Wydaje się że może być wręcz przeciwnie – projektowana zmiana może wprowadzić jeszcze więcej niejasności.
Takie twierdzenie wynika z powyżej zacytowanej ogólnej definicji „nabycia nieruchomości rolnej”. Interpretując tą definicję w sposób literalny należy uznać, że w wyniku przekształcenia dochodzi do nabycia nieruchomości (pomimo konstrukcji sukcesji uniwersalnej), ponieważ podmiot przekształcony zawsze będzie nowym podmiotem.
Co istotne, sam ustawodawca zdaje się zauważać ten mankament. W uzasadnieniu do ustawy wskazano bowiem, że nabycie nieruchomości rolnej przez przedsiębiorcę będącego spółką handlową w drodze przekształcenia w inną spółkę handlową nie powinno być traktowane jako nabycie, ponieważ dochodzi jedynie do zmiany formy prawnej (por. zasada kontynuacji wynikająca z art. 553 K.s.h.). W konsekwencji – zdaniem projektodawcy – nie ma potrzeby obejmowania takich przedsiębiorców wyjątkiem wskazanym w art. 2a ust. 3 pkt 14 u.k.u.r.
Biorąc pod uwagę wykładnię systemową należałoby się zgodzić z tym twierdzeniem. Jednak nadal dochodzi tutaj do „zgrzytu” z wykładnią literalną – a taką najczęściej biorą pod uwagę organy administracji, w tym KOWR, przy wydawaniu decyzji administracyjnych.
Rozwiązanie?
Gdyby ustawodawca rzeczywiście chciałby poprawić aktualne przepisy powinien zmienić definicję „nabycia nieruchomości rolnej” i to z poziomu tej definicji wprost wykluczyć przekształcenia spółek handlowych jako formę nabycia nieruchomości rolnej. Takie działanie systemowo załatwiłoby sprawę.
Tymczasem proponowana nowelizacja art. 2a ust. 3 pkt 14 ukur (i korespondującego art. 4 ust. 1 pkt 4 lit. c ukur) może prowadzić do skutków odmiennych od zamierzonych przez projektodawców. Istnieje bowiem realne ryzyko, że przepis będzie intepretowany przez KOWR w sposób inny niż wynika to z uzasadnienia projektu.
Należy przy tym pamiętać, że uzasadnienie do ustawy nie jest przepisem prawa. Nie wiąże organów administracji przy wydawaniu przez nie decyzji administracyjnych. Nie stanowi także wprost podstawy do wiążącej interpretacji obowiązujących regulacji.
Problem ma przy tym istotne znaczenie praktyczne. Dotyczy on bowiem często wielomilionowych transakcji, gdzie przekształcenia spółek handlowych stanowią często istotny instrument. Jednocześnie sankcją za naruszenie przepisów ukur jest bezwzględna nieważność czynności prawnej.
Środki ostrożności
Jeżeli przepisy w projektowanym brzmieniu wejdą w życie to tak naprawdę praktyka KOWR-u pokaże, jak należy je interpretować. Z daleko posuniętej ostrożności należałoby przed dokonaniem przekształcenia występować o zgody do KOWR. Ewentualna decyzja umarzająca postępowanie administracyjne z uwagi na bezprzedmiotowość będzie zabezpieczała transakcję – chociaż w cale nie jest pewne, czy KOWR jednak nie będzie inaczej interpretował tej zmiany.
Piotr Pawłowski, radca prawny
0 Komentarzy