Odpowiedzialność cywilna za szkody środowiskowe

Pojęcie szkody w środowisku

Zagadnienie szkody w środowisku zostało szczegółowo uregulowane w ustawie z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (dalej: „uzsś”). Ustawa ta implementowała dyrektywę 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie odpowiedzialności za środowisko w odniesieniu do zapobiegania i zaradzania szkodom wyrządzonym środowisku naturalnemu (Dz.Urz. WE L 143/56 z 30.04.2004), której podstawowym celem jest wdrożenie zasady „zanieczyszczający płaci”.

Zgodnie z art. 6 pkt 11 uzsś, przez szkodę w środowisku rozumie się negatywną, mierzalną zmianę stanu lub funkcji elementów przyrodniczych, ocenianą w odniesieniu do ich stanu początkowego.

Warunkiem uznania danej zmiany za szkodę w środowisku jest jej bezpośrednie lub pośrednie spowodowanie przez działalność podmiotu korzystającego ze środowiska. Szkody w środowisku mogą dotyczyć różnych jego elementów, w szczególności:

1. gatunków chronionych oraz chronionych siedliskach przyrodniczych;
2. wód;
3. powierzchni ziemi.

Ponadto uzsś wprowadziła definicje takich pojęć, jak bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku, działania naprawcze, działania zapobiegawcze, emisja (w zmienionym ujęciu względem definicji zawartej w ustawy POŚ), funkcje elementów przyrodniczych, naprawa elementów przyrodniczych oraz stan początkowy.

Ustawa określa również rodzaje działalności stwarzających ryzyko wystąpienia szkody w środowisku. Należą do nich m.in. odbieranie odpadów komunalnych, eksploatacja instalacji wymagających pozwolenia zintegrowanego lub pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza, a także różnego rodzaju koncesjonowane usługi w zakresie gospodarowania odpadami.

Na podmiot korzystający ze środowiska nałożono obowiązek podejmowania działań zapobiegawczych w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia szkodą w środowisku, a w razie jego wystąpienia – działań naprawczych. Podmiot ten jest zobowiązany do niezwłocznego informowania organu ochrony środowiska o zaistniałym zagrożeniu.

Ponadto, uzsś reguluje zasady prowadzenia przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska rejestru szkód w środowisku oraz bezpośrednich zagrożeń szkodą w środowisku, a także określa zasady zgłaszania tych zagrożeń lub szkód oraz zakres informacji gromadzonych w rejestrze.

Przepisy uzsś zapewniają także możliwość zgłaszania do organu ochrony środowiska przez osoby poszkodowane lub inne zainteresowane strony (np. organizacje ekologiczne) potrzeby podjęcia przez sprawcę zagrożenia lub szkody działań zapobiegawczych lub naprawczych. Ustawa wprowadza ponadto procedurę rozpatrywania takich zgłoszeń oraz podejmowania działań egzekucyjnych względem sprawcy.

Zgodnie z art. 13 uzśś, regulującym zasady uzgadniania działań naprawczych po wystąpieniu szkody w środowisku, podmiot odpowiedzialny za szkodę jest zobowiązany uzgodnić sposób jej naprawy z organem ochrony środowiska. Nie jest dopuszczalne podejmowanie takich działań na własną rękę.

W celu realizacji tego obowiązku podmiot składa do odpowiedniego organu ochrony środowiska wniosek, który powinien zawierać informacje dotyczące obszaru szkody oraz stanu środowiska przed i po jej wystąpieniu. Ponadto wniosek powinien obejmować opis planowanych działań naprawczych wraz z harmonogramem ich realizacji.

W przypadku szkody w powierzchni ziemi konieczne jest przedstawienie szczegółowego planu remediacji, zawierającego informacje o zanieczyszczeniach, sposobie użytkowania terenu i metodach oczyszczania.

Uzgodnienie warunków przeprowadzenia działań naprawczych następuje w drodze decyzji administracyjnej wydanej przez właściwy organ ochrony środowiska. W decyzji tej wskazuje się docelowy stan środowiska, zakres prac, termin rozpoczęcia i zakończenia działań naprawczych oraz sposób potwierdzenia osiągnięcia zakładanych efektów.

W przypadku wystąpienia kilku szkód w środowisku, których nie da się usunąć jednocześnie, organ ustala w decyzji kolejność ich naprawy, kierując się charakterem, zasięgiem i rozmiarem poszczególnych szkód, stopniem zagrożenia dla zdrowia ludzi, a także możliwością naturalnej regeneracji elementów przyrodniczych na obszarze, na którym szkoda w środowisku wystąpiła.

Do działań naprawczych zalicza się w szczególności: przeprowadzenie remediacji, przywracanie naturalnego ukształtowania terenu, zalesianie, zadrzewianie lub tworzenie skupień roślinności, ponowne wprowadzenie na stare miejsca bytowania rodzimych gatunków zwierząt i roślin, a także działania zmierzające do usunięcia zagrożenia dla zdrowia ludzi oraz przywracania równowagi przyrodniczej na danym terenie. Z kolei działania zapobiegawcze obejmują czynności podejmowane w związku ze zdarzeniem, działaniem lub zaniechaniem powodującym bezpośrednie zagrożenie szkodą w środowisku, mające na celu zapobieżenie jej rozmiarów, w szczególności poprzez eliminację lub ograniczenie emisji.

Zgodnie z art. 22 uzśś koszty działań zapobiegawczych i naprawczych co do zasady ponosi podmiot korzystający ze środowiska, który spowodował zagrożenie lub szkodę. Od poniesienia takich kosztów można się zwolnić, jeżeli wykazane zostanie, że:

1. szkoda została spowodowana przez inny podmiot pomimo zastosowania przez podmiot korzystający ze środowiska właściwych środków bezpieczeństwa,
2. szkoda powstała na skutek podporządkowania się nakazowi wydanemu przez organ administracji publicznej, chyba że nakaz ten wynikał z emisji lub zdarzenia spowodowanego własną działalnością podmiotu korzystającego ze środowiska.

Dodatkowo, jeżeli podmiot poniósł koszty działań naprawczych lub zapobiegawczych, jest uprawniony do żądania ich zwrotu od rzeczywistego sprawcy szkody. Natomiast gdy szkoda powstała wskutek wykonania decyzji administracyjnej, roszczenie przysługuje wobec organu, który taką decyzję wydał. W tym zakresie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego. Regulacja ta ma na celu zapewnienie, aby ciężar finansowy usuwania szkód środowiskowych ponosił podmiot faktycznie odpowiedzialny za ich powstanie.

Niezależnie od reżimu administracyjnoprawnego oraz obowiązku podejmowania działań naprawczych, istotne znaczenie mają również regulacje dotyczące odpowiedzialności majątkowej i odszkodowawczej oparte na przepisach Kodeksu cywilnego. W konsekwencji, analiza odpowiedzialność podmiotów korzystających ze środowiska powinna obejmować także perspektywę cywilnoprawną.

Prawna regulacja odpowiedzialności cywilnej za szkodę w środowisku

Odpowiedzialność za szkody środowiskowe wynika z różnych aktów prawnych, tj. Kodeks cywilny, ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie, ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne, ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych, ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze, ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo atomowe.

Odpowiedzialność cywilna na podstawie przepisów Kodeku cywilnego

Każda z wyżej wymienionych ustaw szczególnych odsyła do postanowień Kodeksu cywilnego w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w środowisku. Kodeks cywilny nie zawiera legalnej definicji szkody. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się jednak, że jej powstanie stanowi jedną z trzech przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej. Pozostałymi przesłankami są: działanie lub zaniechanie zobowiązanego oraz adekwatny związek przyczynowy pomiędzy tym zachowaniem a szkodą.

Na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za szkody środowiskowe opiera się na zasadzie winy (art. 415 KC), zasadzie ryzyka (art. 435 KC), regulacji dot. immisji (art. 144 KC), odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (art. 449¹ KC i kolejne).

I. Odpowiedzialność odszkodowawcza na zasadzie winy

Zgodnie z art. 415 KC, kto z winy swojej wyrządził szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej są: zawinione działanie lub zaniechanie zobowiązanego oraz wyrządzona w wyniku tego zachowania szkoda. Dodatkowo wskazuje się przesłankę z art. 361 k.c., czyli istnienie adekwatnego związku przyczynowego. Zawinienie zobowiązanego może być umyślne lub przybrać formę niedbalstwa.

II. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka

Zgodnie z art. 435 KC prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (takich jak para, gaz, elektryczność czy paliwa płynne) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch tego przedsiębiorstwa lub zakładu. Na podstawie § 2 tego artykułu odpowiedzialność ta obejmuje również przedsiębiorstwa lub zakłady wytwarzające środki wybuchowe albo posługujące się takimi środkami. Przepis przewiduje oderwaną od przesłanek winy i bezprawności odpowiedzialność odszkodowawczą podmiotów wskazanych w hipotezie normy.

W orzecznictwie za przedsiębiorstwo / zakład wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody uznano m.in.: przedsiębiorstwo energetyczne (wyr. SN z 24.9.2009 r., IV CSK 207/09, Legalis oraz z 5.9.2012 r., IV CSK 25/12, Legalis); przedsiębiorstwo segregujące odpady (wyr. SA w Łodzi z 6.6.2013 r., III APa 12/13, Legalis); zakład przemysłowy emitujący substancje trujące (uchw. SN z 7.4.1970 r., III CZP 17/70, OSPiKA 1971, Nr 9, poz. 169);

Okoliczności, które zwalniają podmiot z odpowiedzialności odszkodowawczej to siła wyższa, wyłączna wina poszkodowanego oraz wyłączna wina osoby trzeciej.

 III. Odpowiedzialność na zasadzie art. 144 KC

Zgodnie z art. 144 Kodeksu cywilnego, właściciel nieruchomości, wykonując swoje prawo, zobowiązany jest powstrzymywać się od działań, które zakłócają korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości oraz stosunków miejscowych. Zjawisko to określa się mianem immisji.

Immisje mogą mieć charakter materialny lub niematerialny. Immisje materialne polegają na przenikaniu na nieruchomości sąsiednie takich czynników jak: hałas, zapach, światło, drgania, pyły, itp. Wojciech Jan Katner, w swojej publikacji „Ochrona własności nieruchomości” wskazuje, że oprócz dyskomfortu, któremu towarzyszą immisje, należy zwrócić szczególną uwagę na występujące często istotne zagrożenia dla zdrowia, a z dłuższej perspektywy nawet życia człowieka.

Natomiast, immisje niematerialne oddziałują przede wszystkim na sferę psychiczną, wywołując poczucie zagrożenia lub dyskomfortu, np. w związku z lokalizacją niebezpiecznych materiałów na nieruchomości sąsiedniej.

Ochrona przed immisjami realizowana jest w szczególności poprzez roszczenie przewidziane w art. 222 § 2 KC. Właściciel może żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem oraz zaniechania naruszeń. W praktyce może to obejmować również obowiązek podjęcia określonych działań technicznych na nieruchomości, z której pochodzą immisje, takich jak  montaż urządzeń tłumiących hałas czy filtrów redukujących emisje pyłów. Roszczenie to przysługuje nie tylko właścicielowi, lecz także innym podmiotom władającym nieruchomością, w tym użytkownikowi wieczystemu, podmiotom uprawnionym z ograniczonych praw rzeczowych, najemcy lokalu, osobie posiadającej spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego czy lokatorowi.

Jeżeli immisje powodują szkodę, możliwe jest również dochodzenie odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach ogólnych. Podstawą tej odpowiedzialności może być art. 415 KC lub art. 435 KC.

IV. Odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny

Produktem niebezpiecznym może być zgodnie z art. 449¹ § 2 KC zarówno rzecz ruchoma, części składowe nieruchomości, jak również energia elektryczna. Co ciekawe produktem niebezpiecznym będzie również zwierzę, o ile pochodzi z działalności hodowlanej.

Zgodnie z § 3 produktem niebezpiecznym jest produkt niezapewniający takiego poziomu bezpieczeństwa, jakiego można oczekiwać przy uwzględnieniu jego normalnego użycia. Ocena bezpieczeństwa produktu dokonywana jest według stanu z chwili wprowadzenia go do obrotu, z uwzględnieniem w szczególności sposobu jego prezentacji oraz informacji przekazanych konsumentowi o jego właściwościach. Produkt nie może być uznany za niezapewniający bezpieczeństwa tylko dlatego, że później wprowadzono do obrotu podobny produkt ulepszony.

Odpowiedzialność ta została uregulowana na zasadzie ryzyka.

W związku powyższym, odpowiedzialność za szkodę w środowisku może być oparta na różnych podstawach prawnych. Nie istnieje jeden tryb postępowania w każdym wypadku wystąpienia szkody w środowisku. Podstawa prawna będzie uzależniona od charakteru zdarzenia, rodzaju szkody oraz jej skutków.

 Podsumowanie

Odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody środowiskowe łączy elementy prawa cywilnego oraz administracyjnego, tworząc wieloaspektowy i kompleksowy system ochrony. Przepisy prawa cywilnego mają charakter uzupełniający do przepisów administracyjnoprawnych. Celem odpowiedzialności odszkodowawczej nie jest tylko naprawienie wyrządzonej szkody poprzez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej czy przywrócenie do stanu poprzedniego, ale również zagwarantowanie skutecznej ochrony środowiska, wymuszając niejako odpowiedzialne działanie podmiotów, które z niego korzystają.

Dominik Woszczyk – adwokat

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny;
2. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze;
3. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe;
4. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie;
5. Prawo geologiczne i górnicze. Tom I II. Komentarz 2022, wyd. 2 Hubert Schwarz;
6. Kodeks cywilny. Komentarz 2025, wyd. 34 red. serii prof. dr hab. Konrad Osajda, red. tomu dr Witold Borysiak
7. „Odpowiedzialność cywilnoprawna w ochronie środowiska”, Monika Piekarska;
8. „Odpowiedzialność cywilnoprawna za szkodę w środowisku – pojęcie, zakres, podstawy”, Humanistyka i Przyrodoznawstwo 27, Olsztyn 2021, Damian Litwin;
9. „Ochrona własności nieruchomości”, Wojciech Jan Katner
10. Wyroki: wyr. SN z 24.9.2009 r., IV CSK 207/09, Legalis, wyr. z 5.9.2012 r., IV CSK 25/12, Legalis), wyr. SA w Łodzi z 6.6.2013 r., III APa 12/13, Legalis, wyr. SN z 2.7.2015 V CSK 627/14, Legalis, uchw. SN z 7.4.1970 r., III CZP 17/70, Legalis