Od 28 października 2002 r. w Polsce obowiązuje ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (dalej: „Ustawa”). Mimo że Ustawa od lat stanowi element polskiego porządku prawnego, wielu inwestorów wciąż nie ma świadomości ryzyk, jakie może ona nieść dla ich spółek.
W poniższym wpisie podsumowujemy zasady odpowiedzialności spółki w przypadku popełnienia czynu zabronionego przez osobę fizyczną działającą na rzecz spółki.
I. Podmiot zbiorowy – definicja
Ustawa określa zasady odpowiedzialności tzw. „podmiotów zbiorowych”. Definicja tego pojęcia została zawiera art. 2 Ustawy. Zgodnie z tym przepisem „podmiotem zbiorowym” jest:
- osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną – z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków,
- spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna.
II. Katalog czynów zabronionych mogących skutkować odpowiedzialnością spółki jako podmiotu zbiorowego
Art. 16 Ustawy zawiera zamknięty katalog czynów zabronionych, których popełnienie może skutkować odpowiedzialnością spółki prawa handlowego jako podmiotu zbiorowego. Do czynów tych należą w szczególności:
- określone przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, w tym przestępstwa z art. 296, art. 297-306c oraz art. 308 Kodeksu karnego,
- przestępstwa określone w przepisach karnych zawartych w kodeksie spółek handlowych (art. 585-592 Kodeksu spółek handlowych),
- przestępstwa określone w przepisach karnych ustawy – Prawo własności przemysłowej (art. 303-305 ustawy – Prawo własności przemysłowej),
- łapownictwo i płatna protekcja, stypizowane w kodeksie karnym, ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawie o sporcie,
- przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów określone w art. 270-273 Kodeksu karnego,
- przestępstwa przeciwko mieniu określone w art. 286 i art. 287 oraz w art. 291-293 Kodeksu karnego,
- przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności określone w art. 199-200b i art. 202-204 Kodeksu karnego;
- przestępstwa skarbowe:
- przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji określone w kodeksie karnym skarbowym;
- przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami
i usługami określone w kodeksie karnym skarbowym; - przeciwko obrotowi dewizowemu, określone w kodeksie karnym skarbowym;
- przeciwko organizacji gier hazardowych, określone w kodeksie karnym skarbowym.
III. Rodzaj orzeczenia niezbędny do pociągnięcia spółki jako podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności
Zgodnie z Ustawą, pociągnięcie spółki do odpowiedzialności jako podmiotu zbiorowego nie jest uzależnione wyłącznie od uprzedniego skazania osoby fizycznej. Zgodnie z art. 4 Ustawy, odpowiedzialność ta może powstać również wówczas, gdy popełnienie czynu zabronionego objętego katalogiem z art. 16 Ustawy zostało potwierdzone jednym z następujących orzeczeń:
- prawomocnym wyrokiem skazującym,
- wyrokiem warunkowo umarzającym postępowanie karne
- wyrokiem warunkowo umarzającym postępowanie w sprawie
o przestępstwo skarbowe, - orzeczeniem o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności
- orzeczeniem sądu o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy.
IV. Krąg osób, których działanie może skutkować odpowiedzialnością spółki jako podmiotu zbiorowego
Warunkiem pociągnięcia spółki do odpowiedzialności na podstawie Ustawy jest popełnienie jednego z czynów zabronionych wymienionych w art. 16 Ustawy przez osobę fizyczną należącą do jednej z następujących kategorii, przy jednoczesnym spełnieniu następujących kryteriów:
- osobę działającą w imieniu lub w interesie spółki w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku (np. jako Zarząd spółki) – pod warunkiem, że działalności spółki była zorganizowana w sposób niepozwalający na uniknięcie popełnienia czynu zabronionego, mimo, że zachowanie należytej staranności, wymaganej w danych okolicznościach mogło temu zapobiec;
- osobę dopuszczoną do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę uprawnioną do reprezentacji spółki lub inną osobą, o której mowa w lit. a powyżej – pod warunkiem braku należytej staranności w jej wyborze lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą ze strony organu lub przedstawiciela spółki;
- osobę działającą w imieniu lub w interesie spółki, za zgodą lub wiedzą osoby uprawnionej do reprezentacji spółki lub innej osoby, o której mowa w lit. a powyżej – pod warunkiem braku należytej staranności w wyborze tej osoby lub co najmniej braku należytego nadzoru nad nią ze strony organu lub przedstawiciela spółki;
- osobę będącą przedsiębiorcą, który bezpośrednio współdziała ze spółką w realizacji celu prawnie dopuszczalnego – pod warunkiem, że działalności spółki była zorganizowana w sposób niezapewniający uniknięcia popełnienia czynu zabronionego, mimo, że zachowanie należytej staranności, wymaganej w danych okolicznościach, przez organ lub przedstawiciela spółki, mogło temu zapobiec.
V. Odniesienie korzyści przez spółkę jako warunek jej odpowiedzialności jako podmiotu zbiorowego
Kolejnym warunkiem pociągnięcia spółki do odpowiedzialności jest udowodnienie,
iż popełnienie czynu zabronionego, o którym mowa w art. 16 Ustawy, przez osobę fizyczną spełniającą kryteria wskazane w pkt IV przyniosło spółce korzyść lub mogło taka korzyść przynieść. Pojęcie „korzyść” należy przy tym interpretować szeroko, jako obejmujące zarówno wszelkiego rodzaju korzyści majątkowe, jak i niemajątkowe.
VI. Sankcje grożące spółce na podstawie Ustawy
W przypadku łącznego spełnienia wszystkich przesłanek, o których piszemy w pkt I-V powyżej, wobec spółki mogą zostać orzeczone następujące sankcje:
- kara pieniężną w wysokości od 1000 do 5 000 000 złotych, nie wyższą jednak niż 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności spółki jako podmiotu zbiorowego (ograniczenia kary pieniężnej do 3% przychodu nie ma zastosowania w przypadku popełnienia przestępstw przeciwko środowisku o których mowa w art. 16 ust. 1 pkt 8 Ustawy),
- przepadek korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego, o ile przedmiot, korzyść majątkowa lub ich równowartość nie podlegają zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi;
- inne środki o charakterze represyjnym, w szczególności:
- zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
- zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego ze środków publicznych;
- zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne.
Podsumowanie
Odpowiedni dobór osób działających w imieniu lub na rzecz spółki, jak również sprawowanie nad nimi należytego nadzoru, mogą istotnie ograniczyć ryzyko pociągnięcia spółki do odpowiedzialności w razie popełnienia przez te osoby czynu zabronionego. Ryzyka tego nie da się jednak uniknąć w pełni.
Zespół naszej Kancelarii oferuje wsparcie w zakresie oceny ryzyka odpowiedzialności spółki na podstawie Ustawy, a także reprezentację spółki w ewentualnym postępowaniu sądowym.
Dr.jur. Norbert Czerniak – prawnik
Orest Ochocki – partner/radca prawny
0 Komentarzy