Likwidacja sp. z o.o. – postępowanie likwidacyjne, jego cele i zasady oraz status likwidatorów

W pierwszej części niniejszego cyklu poświęconego likwidacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej: spółka) omówiono zagadnienia związane z jej rozwiązaniem oraz otwarciem likwidacji. Wskazano przy tym, że otwarcie likwidacji nie prowadzi do natychmiastowego ustania bytu prawnego spółki, lecz oznacza wejście w szczególny reżim prawny, którego celem jest uporządkowane zakończenie jej działalności.

Zgodnie z zapowiedzią, niniejszy artykuł koncentruje się na przebiegu postępowania likwidacyjnego, w tym jego celach i zasadach, mechanizmach ochrony wierzycieli, regułach podziału majątku między wspólników, a także statusie prawnym likwidatorów.

Spis treści

1. Charakter prawny spółki w likwidacji
2. Cele postępowania likwidacyjnego – czynności likwidacyjne
3. Status prawny likwidatorów spółki
4. Odpowiedzialność likwidatorów spółki
5. Ochrona wierzycieli w postępowaniu likwidacyjnym
6. Zasady podziału majątku
7. Spóźnieni wierzyciele (przepis art. 287 ksh)
8. Podsumowanie

 Charakter prawny spółki w likwidacji

Z chwilą otwarcia likwidacji w rozumieniu przepisów Kodeksu spółek handlowych (dalej: ksh) spółka zachowuje osobowość prawną i nadal pozostaje podmiotem praw oraz obowiązków – może pozywać i być pozwana, zawierać umowy oraz uczestniczyć w obrocie gospodarczym. Zmienia się jednak jej cel i reżim funkcjonowania.

Zgodnie z przepisem art. 274 § 2 ksh spółka działa pod dotychczasową firmą z dodatkiem oznaczenia „w likwidacji”. Ma to istotne znaczenie informacyjne i ochronne, ponieważ sygnalizuje uczestnikom obrotu, że spółka znajduje się w fazie wygaszania działalności.

Kluczowe znaczenie ma przepis art. 282 § 1 ksh, zgodnie z którym likwidatorzy powinni zakończyć interesy spółki, ściągnąć wierzytelności, wykonać zobowiązania oraz upłynnić jej majątek. Oznacza to, że:

• działalność spółki nie ma już charakteru rozwojowego,
• podejmowanie nowych przedsięwzięć jest dopuszczalne jedynie w zakresie niezbędnym do zakończenia spraw w toku (przepis art. 282 § 1 zd. 2 ksh),
• wszelka aktywność spółki podporządkowana jest wyłącznie celowi likwidacyjnemu.

Otwarcie likwidacji nie powoduje automatycznej wymagalności zobowiązań ani przekształcenia zobowiązań niepieniężnych w pieniężne. Spółka nadal funkcjonuje, lecz w ograniczonym i „porządkującym” zakresie zmierzającym do zakończenia jej spraw majątkowych i organizacyjnych.

Cele postępowania likwidacyjnego – czynności likwidacyjne

Postępowanie likwidacyjne ma charakter uporządkowany i służy realizacji kilku podstawowych celów, wynikających bezpośrednio z wymienionego wyżej przepisu art. 282 § 1 ksh, które pozostają ściśle powiązane z ochroną wierzycieli. Czynności likwidacyjne można ująć w następujących punktach:

1. Zakończenie interesów bieżących spółki – doprowadzenie do wykonania zawartych umów, zamknięcia spraw pozostających w toku i zakończenia istniejących relacji gospodarczych,
2. Ściągnięcie wierzytelności przysługujących spółce – podjęcie działań zmierzających do wyegzekwowania należności,
3. Wypełnienie zobowiązań spółki – zaspokojenie wierzycieli w sposób zgodny z przepisami prawa,
4. Upłynnienie majątku spółki – przekształcenie składników majątkowych w środki pieniężne w celu umożliwienia rozliczeń z wierzycielami oraz ewentualnego podziału pozostałego majątku pomiędzy wspólników,
5. Przygotowanie majątku do podziału między wspólników – podział nadwyżki majątku dopiero po uprzednim zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli (przepis art. 286 § 1 ksh).

W całej konstrukcji ustawowej wyraźnie widoczny jest prymat ochrony interesów wierzycieli jako celu nadrzędnego postępowania likwidacyjnego, podczas gdy interes wspólników ma charakter wtórny. Podział majątku może nastąpić dopiero po spełnieniu rygorystycznych warunków ustawowych, a zakończenie działalności spółki musi odbyć się w sposób transparentny i zgodny z prawem.

Status prawny likwidatorów spółki

1. Powołanie i zakres kompetencji – co do zasady likwidatorami są członkowie zarządu (przepis art. 276 § 1 ksh), chyba że umowa spółki bądź uchwała wspólników stanowi inaczej. W określonych w tym przepisie przypadkach likwidatorów może ustanowić również sąd rejestrowy.

 Likwidatorzy prowadzą sprawy spółki i reprezentują ją na zewnątrz. Jeżeli ustanowiono kilku likwidatorów, sposób reprezentacji określa umowa spółki, uchwała wspólników albo orzeczenie sądu. W braku odmiennych postanowień przyjmuje się, że do składania oświadczeń w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch likwidatorów (przepis art. 280 § 1 ksh w zw. z art. 205 ksh).

Zgodnie z przepisem art. 280 § 1 ksh do likwidatorów stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące członków zarządu. Oznacza to w szczególności, że:

• obowiązuje ich podwyższony standard staranności,
• mogą ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec spółki,
• w określonych sytuacjach aktualizuje się również odpowiedzialność względem wierzycieli spółki.

2. Charakter działania likwidatorów – likwidatorzy nie powinni być traktowani jako zarząd „w wersji uproszczonej”. Ich kompetencje są funkcjonalnie ograniczone do czynności likwidacyjnych, a działania sprzeczne z celem likwidacji mogą prowadzić do ich odpowiedzialności. W szczególności likwidatorzy:

• nie powinni podejmować nowych przedsięwzięć gospodarczych wykraczających poza konieczność zakończenia spraw w toku (przepis art. 282 § 1 ksh),
• powinni sporządzić bilans otwarcia likwidacji oraz przedłożyć go zgromadzeniu wspólników do zatwierdzenia (należy do niego przyjąć wszystkie składniki aktywów według ich wartości zbywczej – przepis art. 281 ksh)
• po upływie każdego roku obrotowego powinni składać zgromadzeniu wspólników sprawozdanie ze swej działalności oraz sprawozdanie finansowe,
• powinni prowadzić proces likwidacji w sposób zapewniający równe traktowanie wierzycieli.

Odpowiedzialność likwidatorów spółki

Odpowiedzialność likwidatorów kształtuje się co do zasady analogicznie do odpowiedzialności członków zarządu, co wynika z przepisu art. 280 § 1 ksh, przewidującego odpowiednie stosowanie przepisów o zarządzie względem likwidatorów.

Likwidatorzy ponoszą wobec spółki odpowiedzialność odszkodowawczą za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem bądź postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponoszą winy. W praktyce oznacza to obowiązek dochowania należytej staranności wynikającej z zawodowego charakteru ich działalności oraz prowadzenie likwidacji w sposób zgodny z jej celem, tj. zakończeniem interesów spółki i zaspokojeniem wierzycieli.

Istotnym obszarem odpowiedzialności likwidatorów są również relacje z wierzycielami spółki. Likwidatorzy zobowiązani są do prawidłowego przeprowadzenia procedury likwidacyjnej, w szczególności do wezwania wierzycieli (przepis art. 279 ksh), uwzględnienia wszystkich znanych wierzytelności oraz ich zaspokojenia lub zabezpieczenia przed dokonaniem podziału majątku (przepis art. 286 § 1 ksh). Naruszenie tych obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej, zwłaszcza w sytuacji, gdy wierzyciel nie uzyska zaspokojenia wskutek nieprawidłowego działania likwidatorów.

Niezależnie od powyższego, w określonych przypadkach w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się odpowiednie stosowanie przepisów art. 299 ksh do likwidatorów, a więc ich odpowiedzialności za zobowiązania spółki. Dotyczy to sytuacji, w których egzekucja wobec spółki okazuje się bezskuteczna, a likwidatorzy – mimo istnienia ku temu podstaw – nie podjęli działań zmierzających do ochrony interesów wierzycieli. Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty i subsydiarny, co w praktyce oznacza możliwość dochodzenia roszczeń bezpośrednio z majątku likwidatorów.

Dodatkowo należy wskazać, że likwidatorzy mogą ponosić odpowiedzialność za zaległości publicznoprawne spółki, w szczególności podatkowe, na zasadach określonych w przepisach Ordynacji podatkowej (przepisy art. 116 i następne). W praktyce oznacza to konieczność bieżącego regulowania zobowiązań publicznoprawnych w toku likwidacji oraz dochowania szczególnej staranności w zakresie prowadzenia spraw finansowych spółki.

Ochrona wierzycieli w postępowaniu likwidacyjnym

System ochrony wierzycieli w postępowaniu likwidacyjnym opiera się na powiązaniu kilku przepisów Kodeksu spółek handlowych, w szczególności przepisach art. 279-287 ksh. Jednym z kluczowych mechanizmów ochronnych jest – omówione w pierwszej części niniejszego cyklu – ogłoszenie o otwarciu likwidacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Za pomocą tego ogłoszenia likwidatorzy informują o otwarciu likwidacji spółki i co istotne wzywają wierzycieli do zgłoszenia wierzytelności wobec spółki w terminie trzech miesięcy od dnia ogłoszenia. Należy jednak zaznaczyć, że termin ten ma charakter porządkujący, a jego upływ nie oznacza automatycznego wygaśnięcia wierzytelności.

Istotnym instrumentem ochrony wierzycieli jest również instytucja depozytu sądowego przewidziana w art. 285 ksh. Zgodnie z tym przepisem sumy potrzebne do zaspokojenia:

• wierzycieli znanych spółce, którzy się nie zgłosili,
• wierzytelności niewymagalnych,
• wierzytelności spornych,

powinny zostać złożone do depozytu sądowego. Powyższy przepis dotyczy wyłącznie zobowiązań pieniężnych, obejmuje wierzytelności istniejące i niewymagalne oraz wierzytelności sporne (zarówno co do zasady, jak i co do wysokości). Natomiast nie obejmuje on wierzytelności przyszłych i warunkowych, które jeszcze nie powstały.

Na szczególną uwagę zasługuje również przepis art. 286 § 1 ksh określający warunki podziału majątku spółki. Zgodnie z tym przepisem podział majątku między wspólników może nastąpić dopiero po:

1. Zaspokojeniu lub zabezpieczeniu znanych wierzycieli,
2. Upływie sześciu miesięcy od ogłoszenia o otwarciu likwidacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Wskazany sześciomiesięczny termin ma charakter minimalny – umowa spółki może go wydłużyć, lecz nie skrócić. Warto również pamiętać, iż częściowe zaspokojenie wierzycieli nie uprawnia do rozpoczęcia podziału majątku. Wyjątek dotyczy jedynie wierzycieli nieznanych spółce, którzy nie zgłosili swoich wierzytelności (przepis art. 287 § 1 ksh).

Zasady podziału majątku

1. Zasada ogólna – zgodnie z przepisem art. 286 § 2 ksh wspólnicy uczestniczą w podziale majątku proporcjonalnie do posiadanych udziałów w kapitale zakładowym spółki. Reguła ta odnosi się do udziału w kapitale zakładowym, a nie do łącznych wpłat dokonanych na rzecz spółki. Oznacza to, że nadwyżka ceny objęcia udziałów ponad ich wartość nominalną nie wpływa na proporcję podziału, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

2. Odmienne zasady w umowie spółki – przepis art. 286 § 3 ksh dopuszcza ustanowienie w umowie spółki odmiennych zasad podziału majątku. Granicą tej swobody jest natura stosunku spółki oraz przepis art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Możliwe jest m.in.:
   1. Uprzywilejowanie udziałów co do pierwszeństwa przy podziale majątku (przepis art. 174 § 3 ksh),
   2. Przyznanie określonemu wspólnikowi szczególnego udziału w nadwyżce likwidacyjnej,
   3. Wyłączenie określonego wspólnika z udziału w nadwyżce.

W praktyce obrotu uprzywilejowanie w zakresie podziału majątku często przyjmuje bardziej rozbudowaną postać, tzw. klauzul liquidation preference. Ich istotą jest przyznanie określonym wspólnikom (najczęściej inwestorom) pierwszeństwa w uzyskaniu zwrotu zainwestowanych środków (niekiedy powiększonych o uzgodnioną stopę zwrotu) przed dokonaniem podziału majątku pomiędzy pozostałych wspólników.

Każdorazowo jednak rozwiązania te nie mogą prowadzić do naruszenia podstawowych zasad konstrukcyjnych spółki ani do obejścia przepisów ochronnych.

Spóźnieni wierzyciele (przepis art. 287 ksh)

Jednym z elementów mechanizmu ochrony wierzycieli w toku likwidacji spółki jest instytucja, tzw. spóźnionych wierzycieli, uregulowana w przepisie art. 287 ksh. Jej celem  jest pogodzenie dwóch interesów: z jednej strony ochrony wierzycieli spółki, a z drugiej zapewnienia, by postępowanie likwidacyjne mogło zostać zakończone w rozsądnym czasie i nie było blokowane przez potencjalnie nieograniczone w czasie zgłaszanie roszczeń.

Zgodnie z przepisem art. 287 § 1 ksh wierzyciel może zostać uznany za spóźnionego wyłącznie wtedy, gdy spełnione są łącznie dwie przesłanki:

1. nie zgłosił swojej wierzytelności w terminie wskazanym w przepisie art. 279 ksh, tj. w terminie trzech miesięcy od ogłoszenia o otwarciu likwidacji,
2. nie był spółce znany.

Oznacza to, że samo uchybienie terminowi zgłoszenia wierzytelności nie jest wystarczające do uznania wierzyciela za spóźnionego. Konieczne jest również to, aby wierzyciel nie był spółce znany. W praktyce likwidatorzy znają wierzycieli na podstawie dokumentacji księgowej lub zawartych umów, dlatego ich wierzytelności powinny zostać uwzględnione niezależnie od formalnego zgłoszenia.

Wierzyciel uznany za spóźnionego może natomiast dochodzić zaspokojenia wyłącznie z majątku spółki, który nie został jeszcze podzielony między wspólników.

Należy przy tym pamiętać, że podział majątku pomiędzy wspólników może nastąpić dopiero po spełnieniu warunków określonych w przepisie art. 286 ksh, tj. po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli oraz po upływie sześciu miesięcy od ogłoszenia o otwarciu likwidacji.

Z kol przepis art. 287 § 2 ksh znajduje zastosowanie już po dokonaniu podziału majątku – w sytuacji, gdy został on przeprowadzony z naruszeniem powyższych zasad albo gdy wspólnik działał w złej wierze. W takim przypadku wspólnicy mogą zostać zobowiązani do zwrotu otrzymanej części, przy czym obowiązek ten ogranicza się do kwoty niezbędnej do zaspokojenia wierzycieli.

 Podsumowanie

Postępowanie likwidacyjne zmierza do uporządkowanego zakończenia działalności spółki przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony interesów wierzycieli. W tym okresie spółka zachowuje osobowość prawną, jednak zakres jej aktywność zostaje ograniczony do czynności niezbędnych do zakończenia bieżących spraw, wykonania zobowiązań, ściągnięcia wierzytelności oraz upłynnienia majątku. Kluczową rolę w tym procesie pełnią likwidatorzy, którzy prowadzą sprawy spółki i reprezentują ją w obrocie, działając w granicach wyznaczonych przez przepisy Kodeksu spółek handlowych oraz cel likwidacji.

W praktyce największym ryzykiem podczas procesu likwidacji spółki są błędy w zaspokajaniu wierzycieli, które mogą prowadzić do powstania odpowiedzialności likwidatorów.

Dopiero po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli oraz po upływie ustawowego terminu możliwe jest przystąpienie do podziału majątku pomiędzy wspólników.

W kolejnym artykule zostaną omówione zagadnienia związane z zakończeniem likwidacji oraz wykreśleniem spółki z rejestru przedsiębiorców KRS.

W przypadku pytań lub potrzeby omówienia konkretnej sytuacji związanej z procesem likwidacji spółki zapraszamy do kontaktu.

Jędrzej Wiza – konsultant prawny

 Orest Ochocki – partner/radca prawny