Rozwiązanie sp. z o.o. bez likwidacji – kiedy może nastąpić?

Zakończenie działalności spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej: spółka) co do zasady wymaga przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego. Wynika to bezpośrednio z przepisów Kodeksu spółek handlowych (dalej: ksh), które przewidują, że rozwiązanie spółki następuje po przeprowadzeniu likwidacji (art. 272 ksh).

Likwidacja nie jest wyłącznie formalnością. Jej celem jest uporządkowanie sytuacji majątkowej spółki oraz ochrona interesów wierzycieli. W toku tego postępowania likwidatorzy w szczególności:

• kończą bieżące interesy spółki,
• Ściągają należności,
• spieniężają majątek,
• regulują zobowiązania.

Dopiero po przeprowadzeniu powyższych czynności możliwe jest wykreślenie spółki z rejestru przedsiębiorców KRS. W naszym wcześniejszym cyklu artykułów szczegółowo omawialiśmy poszczególne etapy tej procedury, która stanowi podstawowy sposób zakończenia bytu prawnego spółki.

Od tej zasady istnieje jednak wyjątek. Ustawa o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej: ustawa o KRS) przewiduje możliwość rozwiązania spółki bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego. W artykule wyjaśniamy, czym charakteryzuje się ta szczególna procedura, kiedy może zostać wszczęta oraz pod jakimi warunkami spółka może zostać wykreślona z KRS bez wcześniejszej likwidacji.

Spis treści:

1. Wprowadzenie
2. Wyjątek od zasady – rozwiązanie bez likwidacji
3. Geneza regulacji – problem „martwych podmiotów”
4. Charakter postępowania – obowiązek działania sądu
5. Przesłanki wszczęcia postępowania
6. Kluczowe znaczenie – brak majątku i brak działalności
7. Przebieg postępowania – elementy proceduralne
8. Zakończenie postępowania
9. Skutki majątkowe wykreślenia – nabycie mienia przez Skarb Państwa
10. Porównanie: likwidacja „klasyczna” a rozwiązanie bez likwidacji
11. Odpowiedzialność w obu trybach – co się zmienia?
12. Podsumowanie

Wyjątek od zasady – rozwiązanie bez likwidacji

Jak wskazano powyżej, art. 25a-25e ustawy o KRS przewidują możliwość rozwiązania podmiotu wpisanego do KRS bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego.

Tryb ten nie stanowi jednak alternatywy dla typowej likwidacji, z której wspólnicy mogą skorzystać według własnego wyboru. Postępowanie to:

• jest wszczynane z urzędu,
• prowadzi je sąd rejestrowy,
• ma charakter wyjątkowy i w praktyce dotyczy podmiotów faktycznie nieaktywnych.

Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z instytucją „porządkową”, która pozwala sądowi rejestrowemu zakończyć byt prawny podmiotów istniejących wyłącznie formalnie.

W praktyce pojawia się pytanie, czy tryb ten może zostać wykorzystany przez samych wspólników jako „tańsza” metoda zamknięcia spółki. Odpowiedź co do zasady jest negatywna. Postępowanie jest inicjowane z urzędu, a jego wynik zależy od oceny sądu rejestrowego. Wspólnik może jedynie zawiadomić sąd o okolicznościach uzasadniających wszczęcie procedury. Nie przysługuje mu roszczenie o rozwiązanie spółki w tym trybie. Jeżeli celem jest zakończenie działalności w sposób kontrolowany i przewidywalny właściwą drogą pozostaje likwidacja albo zbycie udziałów.

Geneza regulacji – problem „martwych podmiotów”

Przed wprowadzeniem omawianych przepisów system prawny nie zapewniał skutecznego mechanizmu usuwania z rejestru przedsiębiorców KRS podmiotów, które faktycznie zaprzestały działalności lub nigdy jej nie rozpoczęły.

W orzecznictwie konsekwentnie wskazywano, że samo nieprowadzenie działalności gospodarczej nie stanowi wystarczającej podstawy do rozwiązania spółki, a jej wykreślenie z rejestru musi mieć podstawę materialnoprawną.

W efekcie w rejestrze figurowały podmioty, które:

• nie prowadziły działalności,
• nie posiadały majątku,
• nie wykonywały obowiązków rejestrowych,
• nie miały organów zdolnych do prowadzenia ich spraw i reprezentacji.

Jednocześnie często brakowało osób zainteresowanych przeprowadzeniem likwidacji ze względu na jej wysokie koszty oraz brak jakiegokolwiek majątku.

Wprowadzenie przedmiotowej regulacji miało więc na celu zwiększenie wiarygodności KRS, realizację zasady domniemania prawdziwości wpisów oraz ograniczenie ryzyka w obrocie gospodarczym.

Charakter postępowania – obowiązek działania sądu

Istotną cechą omawianej regulacji jest obligatoryjny charakter wszczęcia postępowania. Jeżeli wystąpi jedna z przesłanek wskazanych w ustawie, sąd rejestrowy ma obowiązek wszcząć postępowanie. Samo wszczęcie postępowania, nie oznacza jednak, że spółka zostanie automatycznie rozwiązana. Postępowanie ma dwa zasadnicze etapy:

1. Etap inicjujący – związany z przesłankami formalnymi,
2. Etap merytoryczny – polegający na ustaleniu, czy spółka rzeczywiście spełnia warunki rozwiązania.

Przesłanki wszczęcia postępowania

Ustawodawca wskazuje zamknięty katalog sytuacji, w których postępowanie powinno zostać wszczęte. Należy jednak podkreślić, że nie są to przesłanki rozwiązania spółki, lecz jedynie zdarzenia uruchamiające całą procedurę.

1. Związek z postępowaniem upadłościowym – pierwsza przesłanka dotyczy sytuacji, w której sąd upadłościowy oddalając wniosek o ogłoszenie upadłości lub umarzając postępowanie, stwierdza, że zgromadzony materiał uzasadnia rozwiązanie podmiotu bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego.

Warto podkreślić, że sąd upadłościowy nie prowadzi w tym zakresie odrębnego postępowania dowodowego i opiera swoją ocenę na materiale zgromadzonym w sprawie upadłościowej. Ocena ta nie przesądza jednak o rozwiązaniu spółki. Sąd rejestrowy samodzielnie bada, czy spełnione zostały ustawowe warunki zastosowania tego trybu. z przepisu art. 25a ust. 2.

2. Brak środków na koszty postępowania upadłościowego – druga przesłanka odnosi się do sytuacji, w której majątek dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. W praktyce oznacza to skrajny brak majątku.

Co istotne, mimo podobieństwa do poprzedniej przesłanki, ustawodawca rozróżnia te przypadki. W doktrynie budzi to wątpliwości, ponieważ w obu sytuacjach punktem wyjścia jest właśnie brak majątku. Różnica polega przede wszystkim na tym, że w pierwszym przypadku sąd upadłościowy formułuje ocenę zasadności rozwiązania podmiotu, natomiast w drugim ogranicza się do stwierdzenia braku majątku.

3. Nieskuteczność postępowania przymuszającego – kolejna przesłanka dotyczy postępowania przymuszającego, a literalne brzmienie przepisu obejmuje zarówno odstąpienie od jego wszczęcia, jak i jego umorzenie.

Wykładnia funkcjonalna prowadzi jednak do wniosku, że chodzi o przypadki, w których postępowanie jest nieskuteczne, a nie o sytuacje, w których obowiązek został wykonany. Odmienna interpretacja prowadziłaby do nieracjonalnych rezultatów.

4. Brak sprawozdań finansowych – niezłożenie sprawozdań finansowych za dwa kolejne lata obrotowe pomimo wezwania stanowi jedną z najczęściej występujących w praktyce przesłanek. Warto jednak zauważyć, że przepis nie ogranicza się do dwóch ostatnich lat, co oznacza, że może obejmować również zaległości wcześniejszych okresów.

5. Niewykonanie innych obowiązków – ostatnia przesłanka dotyczy niewykonania innych obowiązków rejestrowych pomimo dwukrotnego wezwania. Regulacja ta częściowo pokrywa się z przesłanką dotyczącą postępowania przymuszającego, co może prowadzi do wątpliwości co do potrzeby jej odrębnego uregulowania.

Kluczowe znaczenie – brak majątku i brak działalności

Rozstrzygnięcie sprawy zależy jednak nie od powyżej wskazanych przesłanek, lecz od ustaleń dokonanych  przez sąd na podstawie przepisu art. 25a ust. 2 ustawy o KRS. Sąd musi stwierdzić, że podmiot:

• nie posiada zbywalnego majątku, oraz
• faktycznie nie prowadzi działalności.

Pojęcie zbywalnego majątku należy interpretować szeroko. Nie chodzi wyłącznie o majątek o znacznej wartości ani taki, który można łatwo spieniężyć. Może nim być każdy składnik majątkowy mogący stanowić przedmiot obrotu, nawet pojazd o niewielkiej wartości, nieruchomość obciążona hipoteką czy wierzytelność o wątpliwej „ściągalności”. Prowadzi  to do praktycznego problemu – istnienie nawet składnika majątkowego o marginalnej wartości może uniemożliwić wykreślenie „martwego” podmiotu.

Szeroko należy również rozumieć pojęcie prowadzenia działalności. Nie chodzi wyłącznie o wykonywanie działalności gospodarczej sensu stricto, lecz o podejmowanie jakiejkolwiek aktywność przez podmiot, np. składanie deklaracji podatkowych, prowadzenie rozliczeń czy podejmowanie czynności organizacyjnych.

Przebieg postępowania – elementy proceduralne

Postępowanie zapewnia jawność wobec osób trzecich i przewiduje określone gwarancje. Sąd zawiadamia podmiot i wzywa go do zajęcia stanowiska, publikuje ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, a także umożliwia osobom trzecim zgłoszenie sprzeciwu.

W przypadku braku organu lub adresu zawiadomienie może zostać zastąpione ogłoszeniem. Sąd może również pozyskiwać informacje od organów publicznych – co w praktyce stanowi podstawowe źródło ustaleń faktycznych.

Zakończenie postępowania

Postępowanie może zakończyć się:

• umorzeniem – jeżeli spółka posiada majątek, prowadzi działalność, albo zachodzą inne istotne okoliczności,
• rozwiązaniem i wykreśleniem spółki z KRS – jeżeli spółka nie posiada majątku i nie prowadzi działalności.

Co istotne, ustawodawca wyraźnie wskazuje, że istnienie niezaspokojonych zobowiązań nie wyklucza rozwiązania spółki.

Skutki majątkowe wykreślenia – nabycie mienia przez Skarb Państwa

Analizując skutki wykreślenia spółki, nie sposób pominąć art. 25e ustawy o KRS, który dopełnia omawianą konstrukcję. Mienie pozostałe po podmiocie wykreślonym z rejestru –  niezależnie od przyczyny wykreślenia – nabywa nieodpłatnie, z mocy prawa, Skarb Państwa. Jednocześnie Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za zobowiązania takiego podmiotu, jednak wyłącznie z nabytego mienia i do wysokości jego wartości.

Z perspektywy wierzycieli istotne znaczenie ma ograniczenie czasowe dochodzenia roszczeń. Roszczenia względem Skarbu Państwa wygasają, jeżeli nie są dochodzone w terminie roku od chwili nabycia mienia.

Oznacza to, że wykreślenie „martwego” podmiotu nie pozbawia wierzycieli ochrony w sposób bezwzględny, lecz przenosi ją na ograniczoną i limitowaną czasowo ścieżkę dochodzenia roszczeń z ewentualnego majątku przejętego przez Skarb Państwa.

Porównanie: likwidacja „klasyczna” a rozwiązanie bez likwidacji

Dla lepszego zrozumienia omawianej instytucji warto zestawić ją z tradycyjnym postępowaniem likwidacyjnym:

Odpowiedzialność w obu trybach – co się zmienia?

Jedną z istotniejszych różnic pomiędzy klasycznym postępowaniem likwidacyjnym a rozwiązaniem spółki bez przeprowadzania likwidacji jest kwestia odpowiedzialności w końcowej fazie jej istnienia.

W modelu klasycznym sytuacja jest stosunkowo przejrzysta – z chwilą otwarcia likwidacji dochodzi do zmiany struktury zarządzania spółką. Zarząd traci swoje kompetencje, a jego miejsce zajmują likwidatorzy, których status oraz zakres obowiązków określają przepisy ksh. Likwidatorzy przejmują prowadzenie spraw spółki oraz jej reprezentację, przy czym ich działania nie są już ukierunkowane na rozwój działalności, lecz na jej wygaszenie i uporządkowanie stosunków majątkowych.

Odpowiedzialność likwidatorów w dużej mierze odpowiada modelowi odpowiedzialności członków zarządu, co szerzej omówiliśmy w artykule Likwidacja sp. z o.o. – postępowanie likwidacyjne, jego cele i zasady oraz status likwidatorów.

Likwidacja sp. z o.o. – postępowanie likwidacyjne, jego cele i zasady oraz status likwidatorów

Są oni zobowiązani do działania z należytą starannością, a w przypadku naruszenia swoich obowiązków mogą ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec spółki. W określonych sytuacjach aktualizuje się również ich odpowiedzialność wobec wierzycieli.

Na tle powyższej konstrukcji rozwiązanie spółki bez przeprowadzania likwidacji uregulowane w ustawie o KRS prezentuje się zasadniczo odmiennie. W tym trybie nie dochodzi do powołania likwidatorów. Sąd rejestrowy, działając z urzędu, ustala, czy podmiot nie posiada zbywalnego majątku i faktycznie nie prowadzi działalności, a następnie – w razie potwierdzenia tych okoliczności – orzeka o jego rozwiązaniu i wykreśleniu z rejestru.

W praktyce oznacza to, że nie występuje etap, w którym jakikolwiek organ spółki przejmuje odpowiedzialność za uporządkowanie jej spraw. Nie ma podmiotu, który aktywnie dochodzi wierzytelności czy spienięża majątek. Istotą postępowania jest bowiem stwierdzenie, że spóła faktycznie przestała funkcjonować i nie ma realnych podstaw do dalszego utrzymywania jej w obrocie prawnym.

Szczególnie istotne jest to, że samo istnienie niezaspokojonych zobowiązań nie stanowi przeszkody do rozwiązania spółki w tym trybie. Ustawodawca wprost dopuszcza jej wykreślenie pomimo istniejących długów, o ile spółka nie posiada majątku i faktycznie nie prowadzi działalności. Z perspektywy wierzycieli może to budzić wątpliwości, jednak odpowiada założeniu, że utrzymywanie w rejestrze „martwego” podmiotu nie zwiększa realnych szans na zaspokojenie ich roszczeń.

Nie oznacza to jednak całkowitego wyłączenia odpowiedzialności osób związanych ze spółką. Nadal aktualne pozostają ogólne podstawy odpowiedzialności, w szczególności odpowiedzialność członków zarządu przewidziana w art. 299 ksh.  Możliwe jest również zastosowanie innych reżimów odpowiedzialności, w tym odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe i składkowe, m.in. na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, a także odpowiedzialności odszkodowawczej związanej z niezłożeniem w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, uregulowanej w art. 21 Prawa upadłościowego.

Klasyczna likwidacja stanowi więc proces kontrolowany, w którym istnieją osoby odpowiedzialne za jego przebieg i ponoszące konsekwencje podejmowanych działań. Rozwiązanie spółki bez likwidacji ma natomiast charakter eliminacyjny – ustawodawca wychodzi z założenia, że w przypadku „martwego” podmiotu nie ma już realnej potrzeby ani możliwości prowadzenia klasycznego procesu rozliczeniowego.

Podsumowanie

Rozwiązanie spółki bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego stanowi wyraźne odstępstwo od modelowego sposobu zakończenia jej bytu prawnego, opartego na postępowaniu likwidacyjnym przewidzianym w przepisach ksh. Instytucja ta nie stanowi alternatywy dostępnej dla wspólników, lecz ma charakter szczególny i znajduje zastosowanie wyłącznie w sytuacjach, w których spółka faktycznie przestała funkcjonować.

Jak wynika z przedstawionej analizy, postępowanie to jest inicjowane i prowadzone przez sąd rejestrowy, a jego zasadniczym celem nie jest rozliczenie stosunków majątkowych spółki, lecz wyeliminowanie z obrotu podmiotów istniejących wyłącznie formalnie. Kluczowe znaczenie ma przy tym ustalenie, że spółka nie posiada zbywalnego majątku oraz faktycznie nie prowadzi działalności. Warto jednak zaznaczyć, że nawet istnienie niezaspokojonych zobowiązań nie stanowi przeszkody do jej wykreślenia z rejestru.

Na tle klasycznej likwidacji różnica ta ma charakter fundamentalny. W przypadku likwidacji mamy do czynienia z uporządkowanym procesem prowadzonym przez likwidatorów, którzy odpowiadają za jego prawidłowy przebieg. W trybie rozwiązania bez likwidacji etap ten w ogóle nie występuje.

Choć omawiana regulacja nie jest wolna od wątpliwości, zwłaszcza w kontekście szerokiego rozumienia pojęcia majątku oraz ochrony interesów wierzycieli, jej funkcja systemowa pozostaje czytelna. Stanowi ona narzędzie porządkujące rejestr przedsiębiorców i zwiększające wiarygodność ujawnionych w nim danych.

Rozwiązanie spółki bez likwidacji nie należy zatem postrzegać jako „szybkiej likwidacji”, lecz jako odrębny mechanizm prawny, służący zamknięciu bytu podmiotów, które w rzeczywistości przestały już funkcjonować.

W przypadku pytań lub potrzeby omówienia konkretnej sytuacji związanej z zastosowaniem opisanej regulacji zapraszamy do kontaktu.

Jędrzej Wiza – konsultant prawny

Orest Ochocki- partner/radca prawny