Fundacja rodzinna kojarzy się przede wszystkim z ochroną majątku i planowaniem sukcesyjnym. W praktyce coraz częściej pojawia się pytanie, czy może ona prowadzić działalność zarobkową. Odpowiedź brzmi: może, ale wyłącznie w ściśle określonych granicach. Ich przekroczenie nie powoduje nieważności zawartych umów, lecz uruchamia dotkliwą, 25-procentową sankcję podatkową. Poniżej wyjaśniamy, gdzie przebiega ta granica i jak bezpiecznie się w niej poruszać.
Dlaczego ustawodawca ograniczył działalność fundacji rodzinnej?
Fundacja rodzinna została pomyślana jako „bezpieczna przystań” dla majątku wielopokoleniowego – podmiot, którego zadaniem jest gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów i realizacja świadczeń na ich rzecz (art. 2 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej). Gdyby fundacja mogła swobodnie prowadzić dowolną działalność gospodarczą, majątek sukcesyjny byłby narażony na ryzyka gospodarcze oraz odpowiedzialność za zobowiązania, co pozostawałoby w sprzeczności z samą ideą fundacji rodzinnej. Dlatego ustawodawca dopuścił prowadzenie działalności gospodarczej wyłącznie w zakresie wskazanym w zamkniętym katalogu określonym w art. 5 ustawy.
Zamknięty katalog z art. 5 – osiem dozwolonych obszarów
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej fundacja może wykonywać działalność gospodarczą (w rozumieniu art. 3 Prawa przedsiębiorców) tylko w zakresie:
- zbywania mienia, o ile nie zostało ono nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia;
- najmu, dzierżawy lub udostępniania mienia do korzystania na innej podstawie;
- przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze (krajowych i zagranicznych) i uczestnictwa w nich;
- nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze;
- udzielania pożyczek spółkom kapitałowym i osobowym, w których fundacja uczestniczy, oraz beneficjentom;
- obrotu zagranicznymi środkami płatniczymi należącymi do fundacji w celu dokonywania płatności związanych z jej działalnością;
- produkcji przetworzonych w sposób inny niż przemysłowy produktów roślinnych i zwierzęcych (przy spełnieniu warunków ustawowych);
- gospodarki leśnej.
Dwie ostatnie kategorie, tj. produkcja rolno-spożywcza i gospodarka leśna, mogą być prowadzone wyłącznie w związku z prowadzonym gospodarstwem rolnym (art. 5 ust. 2). Z kolei ograniczenie dotyczące nabywania mienia „wyłącznie w celu dalszego zbycia” nie odnosi się do udziałów, akcji ani papierów wartościowych (art. 5 ust. 3). Oznacza to, że fundacja może swobodnie obracać tymi aktywami w ramach działalności inwestycyjnej.
Klucz do całej regulacji: zarząd majątkiem a działalność gospodarcza
Najważniejsze i często pomijane rozróżnienie polega na tym, że art. 5 ogranicza wyłącznie działalność gospodarczą, czyli aktywność zorganizowaną, ciągłą i nastawioną na osiągnięcie zysku w rozumieniu Prawa przedsiębiorców. Czynności, które nie spełniają tej definicji, w ogóle nie podlegają ograniczeniom wynikającym z art. 5. Samo zarządzanie majątkiem, lokowanie środków czy okazjonalne zbycie składnika majątku co do zasady nie stanowi działalności gospodarczej i pozostaje poza zakresem tych ograniczeń. Dopiero gdy aktywność przybiera formę zorganizowaną, powtarzalną i zarobkową, konieczna staje się jej ocena pod kątem zgodności z art. 5. Granica ta bywa płynna, dlatego o kwalifikacji danej aktywności każdorazowo decyduje konkretny model działania, w szczególności jego skala, powtarzalność oraz cel ekonomiczny.
Najbezpieczniejsze obszary w praktyce
Zbywanie mienia. Fundacja może rozporządzać składnikami swojego majątku, np. poprzez sprzedaż nieruchomości po okresie jej wynajmu lub zbycie aktywów nabytych w celu ochrony kapitału. Ryzykowny jest natomiast regularny obrót składnikami majątku nabywanymi wyłącznie w celu ich szybkiej odsprzedaży z zyskiem, ponieważ może on zostać uznany za działalność handlową wykraczającą poza ustawowy katalog.
Najem, dzierżawa, udostępnianie mienia. To jedna z najbardziej naturalnych form aktywności fundacji, pozwalająca generować stały przychód przy zachowaniu własności aktywów, np. poprzez najem nieruchomości, dzierżawę przedsiębiorstwa czy udostępnianie składników majątku. Działalność ta mieści się w ustawowym katalogu, choć wymaga ostrożności, zwłaszcza przy zawieraniu umów z osobami powiązanymi z fundacją.
Uczestnictwo w spółkach i funduszach. To rdzeń typowej struktury sukcesyjnej – fundacja pełni funkcję właścicielską, podczas gdy działalność operacyjną prowadzą spółki zależne. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny samo uczestnictwo w spółce nie jest działalnością gospodarczą fundacji, ponieważ działalność tą prowadzi odrębny podmiot (spółka). Pozwala to skutecznie oddzielić ryzyko gospodarcze od majątku fundacji.
Działalność inwestycyjna. Lokowanie kapitału jest dopuszczalne, jednak nie jako odrębna, nieograniczona kategoria działalności. Mieści się ono w granicach pkt 3 i 4 katalogu, obejmujących uczestnictwo w spółkach i funduszach oraz obrót papierami wartościowymi, instrumentami pochodnymi. Inwestycje w aktywa wykraczające poza te ramy, np. zorganizowany i zarobkowy obrót aktywami alternatywnymi, mogą zostać uznane za działalność spoza katalogu i wywołać niekorzystne skutki podatkowe. Każdy bardziej złożony model inwestycyjny warto więc uprzednio przeanalizować.
Pułapka, o której łatwo zapomnieć: ukryte zyski
Nawet działalność mieszcząca się w ustawowym katalogu może prowadzić do niekorzystnych skutków podatkowych, jeżeli fundacja zawiera transakcje z osobami powiązanymi – fundatorem, beneficjentami lub podmiotami z nimi powiązanymi. Świadczenia na rzecz takich osób mogą zostać zakwalifikowane jako tzw. ukryte zyski, opodatkowane 15% CIT (art. 24q ustawy o CIT).
W praktyce ryzyko to pojawia się m.in. przy najmie lub udostępnianiu fundacyjnych aktywów osobom powiązanym wykorzystującym je we własnej działalności, a także przy wypłacie wynagrodzenia podmiotom powiązanym za usługi świadczone na rzecz fundacji.
Czynsz ustalony na warunkach rynkowych co do zasady nie stanowi ukrytego zysku. Każda taka sytuacja wymaga jednak indywidualnej oceny i jest to jeden z najczęstszych obszarów sporów z organami podatkowymi.
Co grozi za przekroczenie art. 5? Sankcja podatkowa, a nie nieważność
Wbrew intuicji naruszenie art. 5 co do zasady nie powoduje nieważności czynności prawnej. Fundacja może skutecznie zawrzeć umowę również wtedy, gdy wykracza ona poza ustawowy katalog dopuszczalnej działalności. Przepis ten nie stanowi klasycznego zakazu, którego naruszenie skutkowałoby nieważnością czynności prawnej.
Ustawodawca posłużył się natomiast mechanizmem ekonomicznego zniechęcania. Dochód z działalności wykraczającej poza dozwolony zakres podlega opodatkowaniu sankcyjną stawką 25% CIT (art. 24r w zw. z art. 6 ust. 7 ustawy o CIT).
Podsumowanie
Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, ale wyłącznie w granicach zamkniętego katalogu określonego w art. 5 ustawy. Jego bezpieczny rdzeń stanowią zarządzanie majątkiem, udostępnianie go oraz inwestowanie za pośrednictwem spółek i funduszy. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe rozróżnienie między działalnością gospodarczą a zwykłym zarządem majątkiem, a w transakcjach z osobami powiązanymi — zachowanie szczególnej ostrożności w zakresie ryzyka wystąpienia ukrytych zysków.
Każda bardziej złożona aktywność fundacji powinna być poprzedzona analizą prawno-podatkową, pozwalającą ocenić jej zgodność z art. 5 oraz związane z nią konsekwencje ekonomiczne.
Kancelaria Sobczyńscy i Partnerzy | FSG Prawo posiada bogate doświadczenie w tworzeniu i obsłudze fundacji rodzinnych. Jeśli planujesz utworzenie fundacji albo chcesz zweryfikować, czy prowadzona przez nią działalność mieści się w granicach wyznaczonych przez art. 5 ustawy — skontaktuj się z nami. Nasi eksperci z zespołu prawa spółek i transakcji pomogą dobrać rozwiązania bezpieczne podatkowo i dopasowane do struktury majątku oraz celów sukcesyjnych.
Ewa Śmigielska – adwokat
Orest Ochocki – partner / radca prawny
Zobacz także:
Fundacja rodzinna – dozwolony zakres działalności i zasady jej opodatkowania
Fundacja rodzinna a odpowiedzialność za zobowiązania – granice ochrony majątku
0 Komentarzy